In omgevingen waar brandbare gassen, dampen of stof aanwezig zijn, is verlichting geen bijzaak. Het is een veiligheidscomponent. Eén verkeerd armatuur (niet gecertificeerd, niet passend bij de zone) en je hebt geen verlichtingsprobleem meer. Je hebt een juridisch en veiligheidsincident.
ATEX verlichting is de standaard die bepaalt welke armaturen toelaatbaar zijn in zogenoemde explosiegevaarlijke zones. Of je nu een chemische installatie, een opslagloods met stof of een tankterminal verlicht: de zone bepaalt de eisen, en die eisen zijn niet onderhandelbaar.
In dit artikel lees je wat ATEX precies inhoudt, hoe de zones zijn ingedeeld, wanneer explosieveilige verlichting verplicht is en wat je moet checken voordat je een armatuur bestelt.
In een ATEX-zone is de goedkoopste lamp niet de duurste keuze, het is het grootste risico.
Wat is ATEX LED verlichting?
ATEX LED verlichting is verlichting die specifiek is ontworpen en gecertificeerd voor gebruik in explosiegevaarlijke omgevingen. De term ATEX staat voor Atmosphères Explosibles. Dit is de Europese richtlijnenfamilie die regelt welke apparatuur mag worden ingezet in ruimtes waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan.
LED verlichting is inmiddels de dominante technologie binnen dit segment. De voordelen zijn duidelijk: lager energieverbruik, langere levensduur en minder warmteontwikkeling dan traditionele lichtbronnen. Dat laatste is niet onbelangrijk: warmte is een potentiële ontstekingsbron, en elk graden Celsius telt in een ATEX-zone.
Wat houdt ATEX in? En wat wordt ermee bedoeld?
ATEX verwijst naar twee Europese richtlijnen:
- ATEX 114 (2014/34/EU): Gericht op fabrikanten. Zij zijn verplicht hun apparatuur te certificeren en te laten keuren door een erkende Notified Body.
- ATEX 153 (1999/92/EG): Gericht op werkgevers. Zij moeten hun werknemers beschermen in explosiegevaarlijke werkomgevingen via een explosieveiligheidsdocument (EVD) en de juiste zonering.
In de praktijk betekent dit dat elk armatuur dat je in een ATEX-zone plaatst, voorzien moet zijn van een geldig certificaat, een CE-markering én een bijbehorende verklaring van overeenstemming. Zonder die documenten is de installatie niet conform de wet.
Wat zijn de vier soorten ATEX-beschermingswijzen voor verlichting?
Binnen ATEX verlichting onderscheid je meerdere beschermingsconcepten. De meest voorkomende bij armaturen:
Markering |
Beschermingswijze |
Toepassing |
| Ex d | Drukvaste behuizing | Zones 1 & 2 (gas) |
| Ex e | Verhoogde veiligheid | Zone 2 (gas) |
| Ex i | Intrinsieke veiligheid | Zones 0, 1 & 2 (gas) |
| Ex tb / Ex tc | Bescherming door behuizing (stof) | Zones 21 & 22 (stof) |
Het juiste beschermingsconcept is afhankelijk van de zone, het type explosieve atmosfeer (gas of stof) en de specifieke omgevingsfactoren zoals temperatuur, chemische belasting en trilling.
Is ATEX verplicht?
Ja. In Nederland is het gebruik van explosieveilige apparatuur in ATEX-zones wettelijk verplicht op grond van het Arbeidsomstandighedenbesluit, aangevuld door de Europese ATEX-richtlijnen. Een werkgever die een ATEX-zone inricht zonder correct gecertificeerde armaturen, overtreedt de wet en loopt bij een incident een aanzienlijk aansprakelijkheidsrisico.
Welke ATEX-zone hoort bij welke situatie?
De zonering is de basis van elke ATEX-installatie. Ze bepaalt hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer aanwezig is (en daarmee welk beschermingsniveau nodig is). Er zijn twee hoofdcategorieën: zones voor gassen en dampen, en zones voor stof.
Wat is het verschil tussen gaszones 0, 1 en 2?
Zone |
Aanwezigheid explosieve atmosfeer |
Voorbeeldsituatie |
| Zone 0 | Continu of langdurig aanwezig | Binnenruimte van een tank of container met brandbare vloeistof |
| Zone 1 | Periodiek aanwezig tijdens normaal bedrijf | Direct rondom vulpunten, pompen of afsluiters |
| Zone 2 | Zelden aanwezig, alleen bij storingen | Omgeving rondom zone 1, opslagruimten met lage kans op gasuitstoot |
ATEX verlichting zone 2 is in de praktijk veruit het meest voorkomend. Denk aan technische ruimten bij tankparken, compressorstations of installaties in de chemische industrie. Zone 1 stelt hogere eisen aan de beschermingswijze van het armatuur, zone 0 is zeldzaam en praktisch altijd vereist voor volledig veilige apparatuur.
Zone 2 klinkt minder kritisch, maar ook daar mag je geen enkel risico nemen met niet-gecertificeerde armaturen.
Wat is het verschil tussen stofzones 20, 21 en 22?
Stof wordt weleens onderschat. Een opgewervelde stofwolk in een productiefaciliteit kan net zo explosief zijn als een gasmengsel. De stofzones werken analoog aan de gaszones:
- Zone 20: Explosief stof-luchtmengsel aanwezig als wolk, continu of langdurig bijv.: binnenzijde van maalinstallaties, silo’s of filterhuizen.
- Zone 21: Stofwolk kan tijdens normaal bedrijf optreden bijv.: rondom vulstations, transportbanden of menginstallaties.
- Zone 22: Stofwolk treedt zelden op, alleen bij abnormaal bedrijf bijv.: ruimten rondom zone 21, opslaglocaties met lage kans op opwerveling.
Voor stofzones gelden aangepaste IP-klassen en specifieke temperatuurklassen om te voorkomen dat het armatuuroppervlak als ontstekingsbron fungeert. De normen uit de NEN-EN-IEC 60079-reeks zijn hierbij leidend.
Wanneer moet ATEX verlichting worden toegepast?
ATEX verlichting is verplicht zodra een ruimte of zone officieel geclassificeerd is als explosiegevaarlijk. Die classificatie volgt uit het explosieveiligheidsdocument (EVD), dat elke werkgever verplicht moet opstellen voor relevante werkplekken.
Typische sectoren en situaties waar ATEX armaturen standaard worden ingezet:
- Olie- en gasinstallaties (offshore en onshore)
- Chemische en petrochemische industrie
- Farmacie en fijnchemie
- Tankopslag en distributie van brandbare vloeistoffen
- Houtbewerkingsindustrieën met stofproductie
- Meelfabrieken en graanopslagen
- Waterstofproductie en -opslag
- Verfspuiterijen en coatingfaciliteiten
Wat mag niet en wat mag wel bij ATEX LED-verlichting?
Wat niet mag:
- Standaard industriële armaturen plaatsen in een geclassificeerde ATEX-zone, ook niet tijdelijk.
- Armaturen met een T-klasse die hoger ligt dan de ontbrandingstemperatuur van het aanwezige gas of stof.
- Niet-Europees gecertificeerde armaturen met onduidelijke of vervalste documentatie, dit is een reëel risico in de markt.
- Zelf modificeren van een gecertificeerd armatuur: elke aanpassing maakt de ATEX-certificering ongeldig.
Wat wel mag:
- Armaturen inzetten die een hogere beschermingsklasse hebben dan minimaal vereist (bijv. een zone 1-armatuur in zone 2).
- Moderne ATEX LED armaturen gebruiken als vervanging voor verouderde TL-armaturen, mits een nieuw lichtplan de correcte lichtdichtheid en lichtverdeling borgt.
- Armaturen combineren met explosieveilige kabelwartels en aansluitklemmen die ook ATEX-gecertificeerd zijn.
Wat zijn ATEX gecertificeerde lampen?
De term ATEX-gecertificeerde lamp wordt in de praktijk gebruikt voor complete armaturen inclusief lichtbron (niet voor losse lampen). Bij LED-systemen is de lichtbron geïntegreerd in het armatuur en vormt een onlosmakelijk onderdeel van de certificering. Je vervangt dus geen losse lamp, je vervangt het volledige armatuur.
Wat is ATEX gecertificeerd?
Een ATEX gecertificeerd armatuur heeft een goedkeuringstraject doorlopen bij een Notified Body (een door de EU erkende keuringsinstantie). Dit resulteert in een EC Type Examination Certificate. Op het armatuur zelf is de markering zichtbaar: het Ex-symbool in een hexagon, gevolgd door de apparaatgroep, categorie en beschermingswijze.
Een voorbeeld van een volledige markering: ⑥ II 2G Ex d IIB T4 Gb
- II: apparaatgroep (bovengronds gebruik)
- 2G: categorie 2, gasatmosfeer
- Ex d: drukvaste behuizing
- IIB: gasgroep
- T4: maximale oppervlaktetemperatuur 135°C
- Gb: beschermingsniveau equipment (EPL)
Welke verlichting is verboden in ATEX-zones?
Alle verlichting die niet voorzien is van een geldig ATEX-certificaat dat past bij de betreffende zone is verboden. Concreet betekent dit:
- Standaard LED-panelen, downlighters of buitenlampen ook al zijn ze IP65-gewaardeerd.
- Armaturen waarvan de T-klasse niet overeenkomt met de maximaal toelaatbare oppervlaktetemperatuur in die zone.
- Producten van niet-Europese origine zonder aantoonbare certificering door een erkende Notified Body.
Wat is de veiligheidsklasse van lampen?
Naast de ATEX-markering hebben armaturen ook een reguliere elektrische veiligheidsklasse:
- Klasse I: Aarding vereist het meest voorkomend bij industriële armaturen.
- Klasse II: Dubbele isolatie, geen aarding vereist.
- Klasse III: Werkt op zeer lage spanning (SELV), maximaal 50V AC.
In ATEX-toepassingen wordt doorgaans klasse I of klasse II gebruikt, afhankelijk van de installatiemethode en de beschermingswijze van het armatuur.
ATEX noodverlichting: een aparte categorie
Noodverlichting in een explosiegevaarlijke omgeving stelt dubbele eisen. Het armatuur moet zowel voldoen aan de ATEX-richtlijnen als aan de NEN-EN 1838-norm voor noodverlichting. In de praktijk betekent dit dat vluchtweg- en anti-paniekverlichting in ATEX-zones altijd specifiek gecertificeerde armaturen vereist met een geïntegreerde of externe batterijback-up die ook explosieveilig is.
Wil je meer weten over de verschillen tussen centrale en decentrale noodverlichtingssystemen in combinatie met ATEX-eisen? Lees dan ons artikel over centrale en decentrale noodverlichting.
“Onze lichtplannen en -oplossingen versterken iedere ruimte.”
Waar kun je ATEX verlichting kopen?
ATEX armaturen zijn geen standaard webshop-product. De combinatie van technische specificaties, zone-eisen en certificeringsvereisten maakt dat je als afnemer gebaat bent bij een leverancier die de techniek kent.
Bij TLight.nl leveren wij een selectie ATEX gecertificeerde armaturen voor zowel gas- als stofzones. Ons assortiment omvat onder meer:
- Acquex LED compacte ATEX-armatuur voor zone 1 en zone 2
- Strongex LED robuuste uitvoering voor zware industriële omgevingen
- Orex LED geschikt voor buitentoepassingen in explosiegevaarlijke zones
- Kratex LED voor stofzones (zones 21 en 22)
Alle bovengenoemde armaturen zijn ATEX gecertificeerd en voorzien van de benodigde documentatie. Naast levering denken wij mee over het lichtplan: hoeveel armaturen, welke positionering, welk lichtniveau. Want minder armaturen in een ATEX-zone betekent ook minder onderhoud en dat bespaart structureel kosten.
Bekijk ook onze pagina over explosieveilige armaturen voor meer technische achtergrond en productinformatie.
Meer ATEX-armaturen in een installatie betekent minder onderhoudsmomenten en minder risico.
Veelgestelde vragen over ATEX verlichting
Met ATEX verlichting verlicht je veilig ruimten en zones waar een explosieve atmosfeer aanwezig kan zijn. De armaturen zijn zo ontworpen dat ze geen ontstekingsbron vormen of het nu gaat om brandbare gassen, dampen of stof. Toepassingen lopen uiteen van tankreiniging en chemische procesruimten tot meelfabrieken, verfspuiterijen en offshore platforms.
ATEX staat voor Atmosphères Explosibles. Het verwijst naar de Europese regelgeving (richtlijnen 2014/34/EU en 1999/92/EG) die bepaalt welke apparatuur (waaronder verlichting) mag worden ingezet in explosiegevaarlijke omgevingen. ATEX verlichting is specifiek gecertificeerde verlichting die voldoet aan deze richtlijnen en is beoordeeld door een erkende keuringsinstantie.
Dat hangt af van de zone. In gaszones 1 en 2 zijn armaturen met beschermingswijze Ex d (drukvaste behuizing) of Ex e (verhoogde veiligheid) gangbaar. In zone 0 is uitsluitend Ex i (intrinsieke veiligheid) toegestaan. Voor stofzones 21 en 22 worden armaturen met Ex tb of Ex tc gebruikt. Het is altijd de combinatie van zoneclassificatie, gasgroep en temperatuurklasse die de juiste armatuurkeuze bepaalt.
ATEX gecertificeerde armaturen zijn verkrijgbaar via gespecialiseerde B2B-verlichtingsleveranciers. TLight.nl levert meerdere ATEX-gecertificeerde armaturen: de Acquex LED, Strongex LED, Orex LED en de Kratex LED elk geschikt voor specifieke zones en toepassingen. Naast productlevering bieden wij technisch advies en lichtplannen op maat. Bekijk ons bericht over explosieveilige armaturen.
Voor iedereen die verantwoordelijk is voor installaties of werkplekken in explosiegevaarlijke omgevingen: installateurs, technische diensten, veiligheidscoördinatoren en projectleiders in de chemische industrie, petrochemie, farmacie, offshore sector en agri-food. Ook werkgevers die vallen onder het Arbeidsomstandighedenbesluit hebben een directe verplichting om in geclassificeerde zones uitsluitend gecertificeerde ATEX armaturen te gebruiken.
Overal waar een officiële ATEX-zonering van kracht is, vastgelegd in het explosieveiligheidsdocument (EVD). Dat zijn ruimten of gebieden waar brandbare gassen, dampen of stof in explosieve concentraties kunnen voorkomen. De zonering uitgevoerd door een gecertificeerde specialist is het startpunt van elke ATEX-installatie.
Conclusie: ATEX verlichting vraagt om de juiste keuzes
ATEX verlichting is geen productcategorie waar je op prijs kunt selecteren en verder geen vragen stelt. De combinatie van zoneclassificatie, beschermingswijze, temperatuurklasse en geldige certificering maakt elke installatie maatwerk. Een fout in dit proces heeft directe gevolgen voor de veiligheid van mensen, voor aansprakelijkheid en voor de continuïteit van de installatie.
De overgang van verouderde TL-armaturen naar ATEX LED verlichting biedt concrete voordelen: lager energieverbruik, langere levensduur en minder onderhoudsmomenten in een omgeving waar elk onderhoud een risico en een kostenpost is.
TLight.nl levert ATEX gecertificeerde armaturen en denkt mee over het lichtplan. Zo installeer je minder armaturen op de juiste plekken en houd je de investering laag.
Neem contact op voor advies op maat:
Meer projecten
Cleanroom verlichting: de juiste keuze voor elke klasse en omgeving
Een cleanroom is geen gewone ruimte en de verlichting daarin ook niet. Of het nu gaat om een farmaceutische productielijn, een operatiekamer of een hightech halfgeleidersfabriek zoals die van ASML: de eisen aan cleanroom verlichting zijn strikt.
TLight volledig beschikbaar op 2BA
